De waterburcht van Horst werd ingeplant in een bebost en moerassig gebied, ten oosten van de dorpskern van Sint-Pieters-Rode (in de huidige Horststraat).

De oudste fundamenten van de burcht gaan terug tot de 13de eeuw; deze vroege versterking werd in 1489 door brand vernield. Alleen de zware donjon of vestingtoren (die uit de 14de eeuw dateert) bleef toen gespaard en behouden tot op vandaag.

De vlakteburcht van Horst heeft een onregelmatige, polygonale aanleg. Het twaalfhoekig gebouw omvat een ruime binnenkoer van onregelmatige vorm. De burcht is een vrij complex geheel, waarvan het grootste gedeelte van de bouwwerken uit de 16de en 17de eeuw stamt. Horst bleef — tot op vandaag — omzeggens bewaard in zijn 17de-eeuwse toestand en dit is te wijten aan het feit dat de opeenvolgende eigenaars, telgen uit vooraanstaande families, hun residentie elders hadden. Het kasteel van Horst lieten zij bewonen door vertrouwenspersonen.

De burcht werd door haar opeenvolgende eigenaars goed onderhouden maar, gezien zij er zelf tóch niet woonden, werden er (gelukkig) geen veranderingen aangebracht “naar de mode van de tijd”.

De 20 meter hoge donjon van Horst — met vier bouwlagen — meet 6,50 m in het vierkant. In de dikke muren werd een — ca. 60 cm brede — trap uitgespaard. Met het oog op de verdediging werd die trap, per bouwlaag, in een andere muur voorzien. Dat betekent dat men op ieder verdiep de kamer moet dwarsen om de trap naar de volgende verdieping te bereiken. De zolderingen van de woonvertrekken bezitten nog knap stucwerk (met voorstellingen uit de Griekse mytologie), uit 1655, van de hand van Jan-Christiaan Hansche. Stuc-reliëfs van deze kunstenaar komen nog voor in o.a. de abdij van ‘t Park te Heverlee; het kasteel Beaulieu te Machelen; het kasteel van Modave; de kapel van het kasteel Schoonhove te Aarschot; enz.

De meeste vertrekken bezitten nog prachtige stenen schoorsteenmantels, maar zijn verder niet bemeubeld.

Bij de kasteeldreef, oostelijk van het kasteel, ligt het wagenhuis, met stallingen, onder een leien zadeldak, thans ingericht als cafetaria. Ook op de binnenkoer van het kasteel kan men iets gebruiken. Verder is er nog de kasteelvijver, waarin kan gevist en geroeid worden. Bovendien is de prachtige en rustige omgeving uitermate geschikt voor een wandeling.

Het kasteel van Horst in Sint-Pieters-Rode aan de Horststraat is opengesteld voor bezoekers.

Lees verder in “Van Kasteel naar Kasteel deel 3″ door Paul Arren.

Op 3 en 4 juli 2010 vinden op het kasteeldomein de Merode naar jaarlijkse traditie de kasteelfeesten plaats. Tijdens deze kasteelfeesten krijgt iedereen de unieke kans om een bezoek te brengen aan het nog bewoonde kasteel de Merode en een begeleide wandeling te maken door het park naar o.a. de ijskelder van het domein.

De familie de Merode behoort tot de oudste adel die in ons land nog aangetroffen wordt. Volgens documenten, in de XVIIde eeuw opgemaakt, gaat hun blazoen terug tot in de negende eeuw, toen Karel de Kale over de Pyreneeën heerste.

Het kasteel van Westerlo, de oude burcht der familie van Merode, ligt aan de zuidkant van het dorp, richting Aarschot, op ± 80 m van de Grote Nete. Te midden van sierlijke, uitgestrekte parken en wandelpaden, omringd door een bos van zware eiken, spiegelt dit middeleeuws kasteel zich, met zijn statige ingangspoort en puntige toren, in de brede heldere vijvers.

Over de oorsprong van het kasteel van Westerlo tast men volledig in het duister. Het is best mogelijk dat de Romeinen er reeds een burcht (castellum) of wachttoren bouwden, om de vijand het oversteken van de Nete te beletten — een strategische ligging voor een vlakteburcht! We bevinden ons hier immers op de grens van twee belangrijke gouwen: Ryen en Loon. De burcht van Westerlo, opgetrokken langs de rivier de Grote Nete, bevindt zich juist op het punt waar de rivierbedding het smalst is en waar de aloude heirbanen van Diest en Aarschot samenkomen en de rivier dwarsen, om via Westerlo verder te lopen naar Geel en Herentals…

De Merode wordt in Van Kasteel naar Kasteel deel 2 besproken:

…
Wanneer in 1543 de gevreesde «veldheer» Maarten van Rossem met zijn Gelderse plunderaars de Kempen afstroopte, na een vergeefse aanval op Antwerpen, en tientallen dorpen en kastelen in as legde, gelukte het Jan III van Merode «Zwerte Maerten» van Westerlo (en ook van zijn andere bezittingen) weg te houden, door betaling van de enorme brandschatting van 13.000 karolusgulden.

Een dokument in het archief van Geel vermeldt dit gebeuren:
«Ten einde te salveeren deze voirseyde vryheit van Ghele, met andere dorpen dair onder ressorteerende, ende oock dye heerlyckheid van Westerloo toebehoorende, van alle excessen der soldaten, van geheelder destructie, van moerden en brandden, van ruyten en rennen, vanghen en pranghen. . . »
…

Meer informatie over de kasteelfeesten op het domein Merode is te vinden op www.kasteelfeesten-westerlo.be

(bijgewerkt in juni 2010)